كتابخانه ديجيتالي بين‌المللي كودكان
International Children Digital Library - ICDL

تاريخچه طرح كتابخانه ICDL
دانشگاه مري‌لند آمريكا طي سال‌هاي 2001-1999 طرحي تحقيقاتي را در دست اجرا داشت كه براي تحقيق و توسعه يك رابط بصري (visual interface) صورت داد. حالا رابط بصري چيست ؟ يعني محيطي كه برنامه‌ها، فايل‌ها و گزينه‌ها را به وسيله تصاوير كوچك (icon)، منوها و كادرهاي گفتگو بر روي صفحه نمايش كامپيوتر نشان مي‌دهد. كاربر مي‌تواند اين گزينه‌ها را با فشار دكمه ماوس يا صفحه كليد انتخاب كند و فعال سازد. البته اين تحقيق به اين منظور انجام شد كه به كودكان هفت تا نه ساله كمك شود تا بتوانند در اين محيط پرس‌و‌جو كنند يعني مجموعه‌ خاصي از دستورها را براي استخراج داده خاص به كار برند، مرور كنند و اطلاعات چندرسانه‌اي را مرتب كنند. طرح اوليه اطلاعات در مورد جانوران بود كه كانال ديسكاوري Discovery و مركز تحيقات حيات وحش Patuxent آن را اهدا كرده بودند. اين طرح با كودكان دبستاني شهري كوچك خارج از مري‌لند كار شد تا اين رابط آزمايش و اصلاح شود. زيربناي طرح به اين شكل آ‎غاز شد.

هدف از اجراي طرح ICDL
كتابخانه ديجيتالي بين‌المللي كودكان (ICDL) در 18 نوامبر 2002 آغاز به كار كرد. در اين طرح از تكنولوژي نرم‌افزاري همان طرح اوليه استفاده شد. رسالت يا هدف عمده اين طرح گزينش، جمع‌آوري، ديجيتالي كردن و سازمان دادن به ادبيات كودكان كشورهاي مختلف است كه هر يك به زبان اصلي ارائه شود و در ضمن فن‌‌آوري مناسبي ايجاد شود كه استفاده از اين كتابخانه ديجيتالي را براي كودكان 3 تا 13 ساله قابل دسترس‌تر و آسان‌تر كند. در اين مجموعه قرار است ده هزار جلد كتاب به حداقل 100 زبان آورده شود كه از طريق اينترنت به طور رايگان در اختيار كودكان، معلمان، كتابداران، والدين و پژوهشگران سراسر دنيا قرار گيرد. به موازات اين طرح چندين پروژه تحقيقاتي ديگر بخصوص با همكاري كودكان دبستاني صورت گرفته تا اين كتابخانه ديجيتالي براي اين گروه سني قابل دسترس‌تر باشد. مطالب گرد‌آوري شده در اين مجموعه منعكس‌كننده تشابه و تفاوت بين فرهنگ‌ها،‌ علايق، نحوه زندگي و اولويت‌‌‌هاي مردمان مناطق مختلف دنياست.

متوليان طرح
بودجه لازم براي اجراي اين طرح تحقيقاتي 5 ساله را بنياد ملي علوم (NSF) و مؤسسه موزه‌ها و خدمات كتابخانه‌اي (IMLS)آمريكا تامين كرده است. اجراي اين طرح به عهده دانشگاه مري‌لند آمريكا و آرشيو اينترنت (Internet Archive) است.

اهداف شورا از شركت در اين پروژه
تصور كنيد كه كتابخانه‌ جامعي از ادبيات كودكان دنيا بوجود آمده كه با حداقل هزينه، كتاب‌هايي از فرهنگ‌هاي مختلف و زبان‌هاي مختلف را در اختيار كودكان سراسر دنيا قرار مي‌دهد. آرشيوي ديجيتالي براي كودكان 3 تا 13 ساله. به نظر مي‌رسد كه بهترين‌هاي ادبيات كودكان ايران هم بايد در دسترس همگان قرار مي‌گرفت. خواسته ما هم در واقع جداي از خواسته اصلي طرح نيست، كمك به كودكان تا به درك بهتري از دنياي پيرامونشان برسند و شناخت درستي از جامعه جهاني كه در آن زندگي مي‌كنند بدست آوردند. اميدواريم كه درك بيشتر، مدارا و پذيرش ديگران و تعامل بين فرهنگ‌ها را در مخاطبان بوجود آورد. در ضمن مخاطبان اين مجموعه فقط كودكان نخواهند بود. كتابداران، والدين، ‌معلمان و مربياني كه با اين گروه‌هاي سني كار مي‌كنند و محققان بين‌المللي و پژوهشگراني كه در زمينه ادبيات كودكان فعاليت مي‌كنند نيز از اين سايت و مجموعه ديدن خواهند كرد.

كشورهاي شركت كننده در اين طرح
در اين كتابخانه اينترنتي كتاب‌هايي از كشورهايي چون ايران، مصر، فنلاند، هنگ‌كنگ و چين، آمريكا، كرواسي، نيوزيلند، صربستان، سويس، استراليا، زيمبابوه، كنيا، فيليپين، روسيه، اسپانيا، فرانسه، آلمان، چك، پرتقال، ژاپن و سوئد آمده است.

مراحل و نحوه ورود شوراي كتاب كودك به اين پروژه
با شركت سركار خانم دكتر انصاري در بيست و هشتمين كنگره جهاني ادبيات كودكان در بازل سويس و ملاقات با خانم وايت از كتابخانه كنگره ملي آمريكا اين امكان فراهم آمد. خانم وايت پس از سخنراني خانم انصاري و توجه به دستاورد‌هاي ايران، علاقمند شدند كه كتاب‌هاي فارسي را در اولين مرحله ايجاد كتابخانه ديجيتالي بين‌المللي كودكان بگنجانند. خانم سارا ايراوني هم حضور داشتند كه در آن زمان قبول كردند كه رابط بين شورا و كتابخانه كنگره ملي آمريكا باشند كه بعدها به علت مشكلات متعدد از جمله اقامت خانم ايرواني در خارج از ايران اين همكاري ادامه نيافت.

معيارهايي انتخاب صد كتاب براي شركت در طرح
شهلا افتخاري، مسئول كتابخانه تحقيقاتي شورا و آقاي مسعود ناصري، كارشناس ادبيات كودكان با نگاهي به آثار ويژه و برگزيده 40 ساله شورا سعي كردند از آثار برجسته اين دوره آثاري را انتخاب كنند و به لحاظ گستره از نويسندگاني كه آثار برجسته داشته‌اند كار‌هايي را گزينش كردند و انتخاب بر مبناي كم كاري يا پركاري يك نويسنده نبود. در اين مجموعه آثار بازنويسي و باز‌آفريني شده ادبيات كهن ايران، داستان‌هاي نوجوانان، شعر، كتاب‌هاي تصويري و اطلاعاتي يا غيرداستان اعم از ديني، زندگينامه و هنري آمده است.

نحوه و مراحل تهيه اطلاعات كتابشناختي به شكل مورد نظر مجريان طرح
خانم پرناز نيري كار تهيه متاديتاي ICDL (Metadata) براي اين 100 كتاب دريافتي از شورا را طي چندين نوبت انجام دادند. ظاهرا چون ايران در مراحل اوليه طرح همكاري خود را با اين كتابخانه شروع كرده بود بنابراين فرم‌هاي ICDL چندين بار عوض شد و بالطبع چندين بار كار از اول شروع شد. اطلاعات فرم اول شامل عنوان اثر، نام مؤلف، نام تصويرگر، موضوع (به تفصيل)، ناشر، اعطا كننده، تاريخ نشر، شناسگر (مثل شابك)، زبان اثر، حق طبع و نشر(كپي رايت)، صاحب حق طبع و نشر بود. تمام اين اطلاعات بايد به انگليسي نوشته مي‌شد. باز فرم ديگري فرستاده شد كه اين بار بايد تمام اطلاعات مربوط به نام‌ها دگرنويسي (Transliterate) مي‌شد. بار ديگر فرمي آمد كه در پايان جدول اطلاعات كتابشناسي هر اثر، چكيده انگليسي آن هم بايد آورده مي‌شد. بعد از اينكه اين كارهاي مربوط به 30 اثر طبق فرم‌هاي ارسالي آنها صورت گرفت بعد توضيح دقيقي از نحوه تهيه چكيده انگيسي هر اثر به شورا رسيد مبني بر اين كه چكيده بايد تا آنجا كه ممكن است از ديد كودك، در دو الي سه خط و بدون ذكر پايان داستان نوشته شود. اين بار تمام اطلاعات چكيده براي همان 30 كتاب دوباره نويسي و تايپ شد. بار ديگر از سوي كتابخانه ديجيتالي فهرست مفصل‌تري دريافت شد كه بايد اين اطلاعات در شش صفحه تهيه و در برنامه Excel اجرا مي‌شد كه شامل تمام اطلاعات كتابشناسي (زبان اثر؛ پديد‌آورنده: مؤلف،‌ تصويرگر، ويراستار و غيره؛‌ عنوان اثر؛ ناشر يا ناشرين، سال نشر،‌ مكان نشر؛‌ وضعيت حقوق طبع و نشر؛‌ چكيده، موضوع، كليد واژه،‌ عناوين هر فصل و در مورد مجموعه داستاني‌، عنوان هر داستان كوتاه،‌ سبك (ژانر)،‌ زمان و محل رويداد داستان،‌ قطع كتاب، شماره صفحات، گروه سني، جوايز دريافتي و سال آن؛ اطلاعات دقيق مربوط به تهيه كننده فهرست‌ها و اعطا كننده كتاب) به فارسي، انگليسي و دگرنويسي بود. اين اطلاعات براي چندمين بار براي همان 30 كتاب تهيه شد. چون احتمال داشت فرم‌ها بار ديگر تغيير كند، بنابر توصيه خانم تعاوني، مشاور طرح، بنا شد كه مرحله بعد فقط به خواندن كتاب‌ها و استخراج اطلاعات بگذرد تا 100 كتاب‌ به همراه ليست درخواستي ICDL به انگليسي هر چه زودتر براي اسكن به فيلپين فرستاده شوند. سرانجام فرم نهايي ICDL به شورا رسيد كه همان اطلاعات كتابشناسي فرم Excel به صورت سه فهرست مجزا به فارسي، انگليسي‌ و دگرنويسي شده بود كه بايد براي هر كتاب به صورت on-lineتايپ و هم‌زمان به آدرس اينترنتي ICDL ارسال مي‌شد كه بسيار وقت‌گير بود. متاسفانه امكان ذخيره فرم‌ها بر فلاپي ديسك وجود نداشت و فقط مي‌شد ضمن تماس با خط اينترنتي از آنها پرينت گرفت.

مزايا و مشكلات طرح
نگراني عمده شوراي كتاب كودك مسئله كپي‌رايت بود. هر چند كه ايران عضو اين كنوانسيون نيست وليكن شورا خود را مسئول مي‌دانست كه به هر حال حقوق پديد‌آورندگان ايراني اين آثار اعم از ناشر، مؤلف و تصويرگر ايراني به هيچ وجه پايمال نشود. طبق مقرارت حق طبع و نشر كتابخانه ديجيتالي بين‌المللي كودكان، كاربران اين سايت حق هر گونه نسخه‌برداري و پرينت از اين آثار را ندارند و به كاربران فقط حق خواندن مطالب اين پايگاه اطلاعاتي داده شده است.

شوراي كتاب كودك يك سازمان تحقيقاتي غير انتفاعي است و كاملا آگاه است كه انجام چنين طرح‌هايي نه تنها نفع مالي در پي نخواهد داشت بلكه خود نيز بايد متقبل هزينه شود. مبلغ بسيار ناچيزي از كتابخانه بين‌المللي ديجيتالي كودكان دريافت شد كه تمام اين مبلغ و كمي بيشتر صرف هزينه تهيه اطلاعات كتابشناسي و ساير هزينه‌هاي جانبي اين طرح شد.

از مسائلي كه بعد از طرح متوجه شديم اين بود كه در فهرست‌نويسي آثار خواسته شده بود كه تا آنجا كه ممكن است موضوع و كليد واژه‌ براي هر اثر معرفي شود. وليكن در سايت اينترتني اين كتابخانه وقتي به توصيفات هر كتاب مراجعه مي‌كنيم، متوجه مي‌شويم كه تعداد بسيار كمي از موضوعات و كليد واژه‌‌هاي زيادي كه ما براي هر اثر تعريف كرده بوديم را در توصيف مربوط به هر كتاب آورده‌اند. ظاهرا ICDLضمن كار، پژوهش‌هايي روي كودكان و نحوه استخراج اطلاعات و انتخاب كتاب آنها انجام داده است و بر طبق همين يافته‌ها‌، موضوعات و كليد واژه‌هايي را بكار برده‌. مثلا دريافتند كه در انتخاب كتاب براي پسران شخصيت داستاني مهم است و براي دختران رنگ جلد كتاب. بنابراين در انتخاب كليد واژه از اين عناصر استفاده كرده‌اند كه با كليد واژه‌هايي كه در شورا تهيه شده بود قدري متفاوت است.

متاديتا (Metadata) چيست؟
طبق تعريفي كه دانشنامه كتابداري و اطلاع رساني (پوري سلطاني و فروردين راستين؛ فرهنگ معاصر) از اين واژه بدست داده، متاديتا يا ابر داده بمعني داده‌هايي درباره داده‌ها يا اطلاعاتي درباره اطلاعات است. مثل يك فهرست كه شامل اطلاعاتي درباره اطلاعات كتابشناختي يا نظاير آن است.

همكاران اين طرح شش ماه در شوراي كتاب كودك
سركار خانم شيرين تعاوني، مسئول كتابخانه ملي ايران، وظيفه مهم ارتباط مكاتبه‌اي از طريق E-mail را با مجريان طرح برعهده داشتند و هماهنگ كننده اجرايي طرح بودند و طريق دگرنويسي Transliterationبه انگليسي را طبق فهرست‌هاي كتابخانه ملي ايران به خانم نيري آموزش دادند. (دگرنويسي نوشتن واژه‌اي از يك زبان به خط ديگر با توجه به تلفظ زبان اصلي است. مثلا محمد پيامبر اسلام اين طور دگرنويسي به انگليسي مي‌شود: Muhammad, Payambar-e Islam.)
خانم شهلا افتخاري، مسئول كتابخانه تحقيقاتي شورا، كار دشوار گزينش 100 كتاب برتر فارسي و كارهاي اجرايي طرح را برعهده داشتند و سركار خانم پرناز نيري هم مسئوليت خواندن 100 كتاب و تهيه اطلاعات كتابشناختي آثار و فهرست‌نويسي يا وارد كردن اين اطلاعات طبق فهرست‌هاي درخواستي كتابخانه ديجيتالي بين‌المللي كودكان به فارسي، انگليسي و دگرنويسي و ارسال آنها از طريق اينترنت را برعهده داشتند.

شرايط دسترسي به آثار برجسته ديجيتالي
با كليك بر روي آدرس www.icdlbooks.org وارد كتابخانه بين‌المللي ديجيتالي مي‌شويد. در كنار بخشي به نام جستجو نوشته شده:‌ Find books by category بر روي آن كليك كنيد. بعد با كليك بر Language،‌ زبان Farsi/Persian را انتخاب كنيد. از منابع ديگري هم كتاب به زبان فارسي به اين كتابخانه اهدا شده وليكن از طرف شورا 100 كتاب ارسال شده است. البته در بخش جستجو يا Search مي‌توانيد بجز Category يا مقوله (رده‌بندي) از طريق عنوان اثر، نام نويسنده، يا نقشه جغرافياي دنيا نيز به فضاي اطلاعاتي هر اثر هدايت شويد. وقتي كه تصوير روي جلد كتاب به همراه توصيفات آن، به انتخاب كاربر، به انگليسي يا فارسي، آمد مي‌توانيد با كليك بر روي تصوير روي جلد آن، صفحه به صفحه كتاب را بخوانيد.

سارا ايرواني در اين طرح
سارا ايرواني در ابتدا وظيفه فهرست‌نويسي اين آثار را برعهده گرفتند. ولي به دليل اقامت در آمريكا، برقراري تماس براي اجراي كار از طريق ايشان بسيار سخت بود. بنابراين شورا بهتر ديد كه اين كار را به همكار ديگري در ايران ارجاع دهد. نام سارا ايرواني بعنوان اعطا كننده چندين كتاب ايراني در اين پايگاه اطلاعاتي نيز آمده است.

نقش كتابخانه تحقيقاتي شورا در اين طرح
كتابخانه تحقيقاتي كار گزينش كتاب‌ها، ارسال 100 كتاب براي اسكن به آمريكا به جاي فيليپين و ساير كارهاي اجرايي اين پروژه ملي و بين‌المللي را بر عهده داشت.